BLOG: De kracht van het verhaal
Ze zit tegenover me met haar rug in de stoelleuning gedrukt, zo ver weg mogelijk bij mij vandaan. Dat is na mijn vraag: ‘Kun je me meer vertellen over het leven van je moeder?’ Het gesprek daarvoor is redelijk soepeltjes verlopen, omdat het ging over de meer ‘veilige’ keuzes voor een uitvaart, zoals: wel of geen kaarsen aan, welke muziek. Nu blijft het onrustig stil. Ze kijkt uit het raam, alsof de vogels in de tuin haar het antwoord kunnen brengen.
Na een flink aantal ademteugen schraapt ze haar keel. Tussen de kikkers door die niet weg willen, zegt ze: ‘Mijn moeder was niet gemakkelijk, weet je. Een intelligente vrouw, dat zeker. En in haar sociale kring graag gezien. Ze stuurde velen een kaartje en belde als iemand iets mankeerde. Dat gaf haar leven zin en betekenis. Ze was gezellig en spontaan. Ze deed veel voor haar buren. Haar tuin was haar trots. Maar voor ons was ze niet gemakkelijk. Al heel erg lang niet. Dat maakt het zo moeilijk om iets over haar te vertellen. Ze had twee kanten: een donkere en een lichte.’
Haar ogen zoeken haar man voor een aanvulling, een simpele aanzet voor wat ik tijdens de dienst zal gaan vertellen. Manlief staat op en rommelt met de kopjes tussen de papieren. ‘Nog een koffie?’ is zijn reactie. En weg is hij. De kleindochter die zojuist is aangeschoven, is ineens erg verdiept in haar TikTok.
De kracht van het verhaal
‘Ik kan niets vertellen, omdat ….’ Ik hoor het vaak. Om allerlei redenen voelen nabestaanden zich geblokkeerd om te praten. En toch vertellen ze. Zoals ook zij vertelde: een miniverhaal over het leven van haar moeder. Want verhalen vertellen zichzelf.
Sinds de oertijd vertellen mensen elkaar verhalen. Ze worden doorgegeven van generatie op generatie en hun personages staan getekend in grotten. Ze brengen symbolen en krachten voort die mensen tot op de dag van vandaag steun en troost brengen. Volgens Walter Fisher begrijpen mensen hun wereld door verhalen. Niet door logica of rationele argumenten. Verhalen helpen mensen betekenis te geven aan hun ervaringen en met elkaar te communiceren.
Vier lagen van onze ervaringswereld
Dit is waarom ik geloof in de kracht van het verhaal. Niet het feitenrelaas, of de ‘geschiedenisles’ van een mensenleven geeft ons inzicht in hoe het was, maar wat we elkaar erover vertellen. Verhalen begeven zich op alle dimensies van onze ervaringswereld – dát is de kracht van het verhaal.
- De fysieke laag vertelt ons over de tastbare feiten: wanneer geboren, welk werk, hoeveel kinderen en vrienden, welk medisch dossier en hoe iemand is gestorven.
- De emotionele laag raakt het pallet van stemmingen aan en hoe wij ons voelen.
- De rationele laag helpt ons te analyseren en te verklaren.
- De spirituele laag geeft ons uitzicht op zingeving en alles wat onzegbaar is, maar toch verteld.
Verhalen vertellen geeft houvast, steun en troost
Onszelf het verhaal vertellen over de persoon die is overleden geeft houvast, steun en troost. Het gaat er niet om of het ‘waar’ is wat we vertellen (of de feiten kloppen), maar hoe het wordt beleefd en wat het met ons doet.
De vuurtoren
Omdat woorden niet alles kunnen zeggen wat nodig is om gezegd te worden, wordt tijdens de afscheidsceremonie het levensverhaal van deze moeder uitgedrukt met behulp van een persoonlijk symbool: de vuurtoren. De vuurtoren is afgebeeld op de rouwkaart en het gedachtenisprentje en is ook zichtbaar op de beeldschermen van de aula als de gasten binnenkomen.
De vuurtoren past bij uitstek bij haar persoonlijkheid. Een schitterend mens en baken voor velen. Die graag het overzicht houdt. Met vuurrode lippen, achtergelaten op vele glazen, wangen en neuzen. Die haar licht schijnt op wat zij wil, met een onwrikbare regelmaat.
Maar een vuurtoren geeft niet altijd en overal licht …. Daar waar het licht niet komt, daar is het donker, heel donker. Dan zwaait er wat! Zo is zij ook, voor wie haar goed kennen.
Aan het einde van de dienst worden drie van de zes kaarsen rond de kist uitgeblazen om het donker en het licht in haar persoonlijkheid en haar leven uit te drukken. Daarna worden drie witte rozen neergelegd op de kist. In donker en licht neemt iedereen ten slotte afscheid van haar.
Goud waard
Na afloop van de dienst komt de familie moe maar met lichte voeten naar me toe. ‘De woorden over de vuurtoren waren goud waard. Ze zeiden alles.’ Maanden daarna mailt de dochter me dat ze de as van haar moeder hebben uitgestrooid bij de vuurtorren waar haar moeder zo graag was.
De cirkel is rond. De vuurtoren vertelde een fragment van haar verhaal dat nabestaanden niet vertellen konden. We zagen, wisten, voelden en beleefden het. Door te vertellen en te luisteren met ons hart, werd haar levensverhaal niet anders, maar wij wel. Dát is de kracht van het verhaal waarin ik geloof en waarmee ik werk als ritueelbegeleider bij afscheid.
^Dit blog bevat ingrediënten uit een persoonlijke levensverhaal en is met instemming van de nabestaanden gepubliceerd.
